Sorunların İntikamı:

Çözemeyeni çözerler!

(M. Tınaz Titiz)

Kitabından seçme satırlar, cümleler ve paragraflar

Seçmeleri Derleyen: Bülent Ağaoğlu

(Fotoğraflar, Çinli çağdaş sanat ve fotoğraf sanatçısı Wang Qingsong’a aittir.)

Pdf kopyası: http://bit.ly/1gZFJ6i

HER ŞEYİN BİR HİKAYESİ VARDIR..

İleriki sayfalarda okuyacağınız 123 seçki var. Her biri, diğerinin devamı değil, bir kitabın içinden seçilmişler. Kuşkusuz, seçen Bülent Ağaoğlu (bulentagaoglu.ist@gmail.com) değil de bir başkası olsaydı seçilenler belki de farklı olurdu; bu nedenle bazılarına takılıp “bunun seçilecek nesi var ki!” diyebilirsiniz.

Bu seçkiler “Sorunların İntikamı: Çözemeyeni Çözerler” adlı kitaptan alınmıştır.

SORUN, ÇÖZME VE SORUN ÇÖZME KABİLİYETİ

Sorun, “istenmeyen” ve/ya “istenen, ama gerçekleşebilmesinin önünde engeller bulunan” bir durum olarak tanımlanıyor.

Çözüm ise, sorun’un yarattığı rahatsız ediciliğin “daha katlanılabilir bir düzeye indirilmesi”dir.

Kabiliyet sözcüğü, sadece dar bir alandaki yetkinlik değil, olabilecek en geniş kapsamıyla kullanılıyor; aynen, tek tek atletik beceriler yerine pentatlon gibi bileşik bir yetkinlik anlamında. Yandaki şekilde, Sorun Çözme Kabiliyeti’nin başlıca bileşenleri ve rasgele seçilmiş bileşen düzeylerinin belirlediği alan, yani SÇK görülüyor.

SORUN ÇÖZME SİSTEMİ VE ENERJİ

Antropolog ve tarihçi Joseph A. Tainter 1996 yılında yazmış olduğu  Karmaşıklık, sorun Çözme ve Sürdürülebilir Toplumlar başlıklı makalesinde (http://bit.ly/1aHMGm5), her evin kapısına, her iş adamının, her kamu görevlisinin, her siyasetçinin bileklerine takılacak ve çıkarılması imkansızlaştırılmış bir elektronik bileziğe yazılacak önemdeki şu araştırma sonucunu ilan ediyor:

“.. varlığını sürdürebilecek bir toplumun özelliklerinden biri, sürdürülebilir bir sorun çözme sistemine sahip olmasıdır.”

Ve  bu yargısının ön koşulu olarak da, sözünü ettiği sorun çözme sisteminin, mutlaka  katlanılabilir maliyetli ve kesintiye uğraması imkansız bir enerji kaynağı yoluyla desteklenmesi gerektiğini, aksi taktirde o toplumun varlığını sürdüremeyeceğini, tarihteki örnekleri üzerindeki çalışmalara dayanarak ileri sürüyor.

İlk bakışta görülemeyen çarpıcı gerçek, -bir kurşun kalemden, yeni bir ilaç geliştirmeye kadar- refah sağlayan her şeyin –ama her şeyin- güneş enerjisinin çeşitli yoğunluktaki formları olduğudur.”

Bu enerjiyi ya kendiniz makul bir maliyetle üretecek, sürdürecek ya da sahip olan birilerinden transfer edeceksiniz. Transfer edilecek olan doğrudan güneş ışıması olamayacağı için, onun dönüşüme uğramış formları transfer edilir. Yani, yiyecek, kereste, maden cevheri, petrol, insan kaynağı, bilgi gibi "değer"ler.. http://bit.ly/16mgkwN

Bu gerçeğin, yaşamımda bir travma etkisi yarattığını söyleyebilirim. Yaşamım boyunca birbirinden kopuk olarak öğrendiklerimi, güçlü bir mıknatısın bir araya toplamasına benzer şekilde bir araya getirip bir anlam kazandıran yukarıdaki açıklama, bir damla petrol için litrelerce kan akıtmaktan çekinmeyen refah ülkelerinin acımasızlığının sebebini ve nasıl karşı konulabileceğinin anahtarlarını içinde barındırıyor.

İşte sorun da, bu seçkilerin derlenmesi hikayesi de bu noktada başladı.

Türkiye ve benzer durumdaki ülkelerin niçin bir türlü toparlanamadıkları, bu toparlanamayışı niçin boyuna övünerek gidermeye çalıştıkları ve benzeri tuhaflıkları yukardaki anahtarla açıklayıp ikna edebilmenin ne denli güç olduğu gerçeği karşımıza dikiliverdi.

Bu güçlüğü tahmin edebilmeliydik; ama bir yandan da bu gerçek kolay anlatılabilir olsaydı, bu toplum giderek ağırlaşan sorun stokunun altında bu denli ezilmez, "Sorun Çözme Kabiliyeti" kavramı çoktan toplum gündemine girerdi.

NASIL ANLATILABİLİR?

Şimdi, ne nasıl yapılıp da, meselenin Sorun Çözme Kabiliyeti yetmezliği olduğu, bu yetmezliğin her sorundan bağımsız, ama onların her biriyle bileşik yaparak o sorunları içinden çıkılmaz hale getiren bir sorun olduğunun ciddiye alınması sağlanacak?

Bu seçmeler, bu yolda atılmış ikinci adımdır. Dr.Necati Saygılı’nın, kitabın daha kolay okunabilmesini sağlayabilen bir özetinden (Sorun Çözme Kabiliyeti Üzerine Söyleşi (Sorular/Cevaplar) (http://bit.ly/1aeSaGd) sonra, Bülent Ağaoğlu kitabı tarayarak bir diğer etkili araç ortaya koydu.

Bu arayışlar sürecek; sadece bu kitap için değil, toplumsal kavram dağarcığına kazandırılmak istenen her yeni kavram için sürecek. Tek tek konulacak taşlarla örebildiğimiz kadar örülecek. Aksi halde “çözemeyeni çözecekler!”.

M.Tınaz Titiz

Ekim 27, 2013

ÖZETİN ÖZETİ

ENERJİ VE SÖMÜRÜ

Toplumların refah düzeylerini koruyup sürdürmek ya da artırmak için mutlaka enerjiye ihtiyaç duyacakları anlaşılıyor. Bir oyuncağın kurulabilmesi, bir konuyla ilgili yöntem araştırması için masa başında çalışılması ya da seçim konuşmasının yapılabilmesi… Hepsi enerjiye (güneşin ışıması) gereksinim duyuyorlar.

Bunu ya kendiniz makul maliyetle üreteceksiniz ayrıca sürdürebileceksiniz -ki bunu bütünüyle yapabilen toplum yoktur- ya da sahip olanlardan transfer edeceksiniz.

Transfer edilecek olan doğrudan güneş ışıması olamayacağı için, onun dönüşüme uğramış formları transfer edilir. Yani yiyecek, kereste, maden cevheri, petrol, insan kaynağı, bilgi gibi "değer"ler…

Bunlardan en az birkaçı herkeste olduğu için, bu tür kaynaklar uluslararası tasallut altında OLMAK ZORUNDA'dır Ve bunu önleyebilecek hiçbir kural mevcut değildir. Uluslararası kurallar, bu didişmeyi engellemek için değil olur olmaz toplumların kuralları değiştirmesine engel olmak için konulmuştur.

SORUN ÇÖZME KABİLİYETİ

İnsanın refah mücadelesi bitmeyeceğine göre, kaynakları -doğal sayılması gereken- bu tasalluttan korumak için dikkat edilmesi gereken tek nokta vardır: Yüksek Sorun Çözme kabiliyetine (SÇK) sahip olmak.

SÇK, sorunların köklerini doğru teşhis etmek ve kaynaklarını bu sorunlara tahsis edebilme becerisine sahip olmak demektir. Toplumumuz ise maddi ve manevi enerjisinin çoğunu, sorunların işaretleri (sonuçları, semptomları) ile boğuşmaya harcamak gibi olumsuz bir alışkanlığa sahip. Bu alışkanlığın değiştirilmesi, varlığımızı sürdürebilmeyle neredeyse eş anlamlıdır.

Sorunlardan yakınan ve bunların çözümüne katkıda bulunmak isteyenlerin benimseyebilecekleri çeşitli yollar vardır.

Bunlardan biri, sorunların kimyasını (http://tinaztitiz.com/3360/sorun-kimyasinin-dorduncu-kanunu/ http://www.beyaznokta.org.tr/cms/images/201005112104_sorun-kimyasi.pdf http://www.beyaznokta.org.tr/projelerimiz_soruncozmekabiliyet ) ögrenmektir: Çok sayıdaki “Hayalet (phantom) Sorun”un, hangi kök (root) sorunlarca oluşturulduğunu, bunların, aralarında nasıl yeni bileşikler yaparak çoğaldıklarını, olumsuzluk üreten bir “sebep-sonuç” döngüsünün nasıl olumluya çevrilebileceğini anlamak ve bunlara göre yaratıcı çözüm üretme becerisi geliştirmek, bu yolda ilerleyen kişi ya da kuruluşlara yardım etmek ve de örgütlenmek bir yoldur.

Çağdaş toplumlar, sorunları olmayan değil onları çözebilen toplumlardır. Toplumumuz da çağdaş olma arzusundaysa sorunlarını anlamaya çalışmalı, bunun için anladığını sanmaktan vazgeçmeli ve anlayabilmek için bir metotlar dizisi (adına bilim diyemesek de) geliştirmek zorundadır.

Her geçen gün ilerleyen bilim ve teknoloji, bugün için sahip olunan SÇK'yi geçersiz kılmaktadır. O halde, her toplum için değişmez vizyon, SÇK'yi günün koşullarına uygun düzeyde tutabilmek olmalıdır.

Bunun farkında olan ve olmayan toplumlar keskin çizgilerle ayrılırlar. Farkında olmayanlar, daima sorunlarının kaynağı olarak "dış mihraklar"ı görürler. Farkında olmayanların sokak yurttaşı durumundakiler, buna karşı çare geliştirebilecek akıl-fikir düzeyine sahip olamayacakları için "mallarını boykot etmek", "bayraklarını yakmak", "milli marşlarını ıslıklamak" gibi davranışlarla karşı koymaya çalışırlar.

Farkında olanlar ise tasallutun mekaniğini anlamışlar ve her geçen gün, transfer ettikleri "değer"ler yoluyla bu mekaniği (yani SÇK) daha geliştirmektedirler.

Yapılması gereken, Sorun Çözme Kabiliyeti kavramını dikkate alarak, olup biteni tekrar anlamlandırmak ve sonrasında da SÇK'yi güçlendirmeye çalışmaktan ibarettir.

Derleyen: Bülent Ağaoğlu

26 Ekim 2013

.....Pekala kolaylıkla, bu yetmezliğin eğitim sistemimizdeki kronikleşmiş sorunlar, bir köprü coğrafyada yaşıyor olmak nedeniyle sorun stokumuzun daima kaldırabileceğimizden (çözebileceğimizden) ağır olması vb. nedenler yüzünden ortaya çıkan bir sonuç olduğu savunulabilir ki aslında bunlar doğrudur da. Gerçekten de Sorun Çözme (SÇ) Kabiliyeti yetmezliği bu ve benzeri nedenlerle ortaya çıkmış bir sonuç idi; ama artık değildir. Neden ve sonucun birbirlerini sürekli besledikleri ve böylece nedenin aynı zamanda sonuç, sonucun da neden olduğu tüm döngülerde durum benzerdir.

......İşte SÇ kabiliyeti yetmezliği adını verdiğimiz olgunun tek başına bir kök-sorun olarak tanımlanmasının nedeni, –ona yol açan nedenlerin kalıcı hale gelmiş tabiatları nedeniyle- kendi kendisinin nedeni haline gelmiş olmasıdır.

......Antropolog ve tarihçi Joseph A. Tainter 1996 yılında yazmış olduğu (Complexity, problem solving and sustainable societies) başlıklı makalesinde, bir toplumda çeşitli sorunları çözmekle görevli kurumların başarı ya da başarısızlıklarının, o toplumun sürdürülebilirlik ya da çöküşünü belirlediğini; sosyal karmaşıklık ve o karmaşıklığın enerji yoluyla sübvansiyonu arasındaki azalan getiri ilişkisinin negatife dönmesi halinde karmaşıklığın yönetilemez hale gelip çöküş sürecinin başladığını tartışmakta, Roma İmparatorluğu gibi birkaç toplumun çöküşlerini de örnek olarak vermektedir.

......SÇ kabiliyeti düşük toplum, sorunlarını daima otokratik yönetimler / yöntemler yoluyla çözme eğilimindedir.

......Ama SÇ kabiliyeti öyle derindeki bir belirleyicidir ki, o tercihlerin de ortaya çıkmasına yol açar; bir yandan da –tüm toplumsal olaylarda olduğu gibi- hemen sonuçlarıyla döngüsel bir etkileşime girer.

......Sorunlarını çözemeyen, toplumsal enerjisini sürekli olarak sorunlarla –sonuçsuz biçimde- uğraşarak heba eden bir toplum, sorun stokunu artırırken, akıl veya erdem dışı yollara başvurularak sorunlarından kurtulmaya çalışır. Heba edilen enerji ise, SÇ kabiliyeti'nin ihtiyacı olan enerji olup, eksilen enerjinin boşluğunu bıkkınlık, kurnazlık, ceberrutluk gibi ruh hallerinin egemenliği doldurur.

......Bu bir adlandırma meselesinden ibaret değildir. Sorunların köklerinin nerede aranacağı sorunudur; dolayısıyla da sorunların ele alınışındaki felsefedir. Bu bakımdan da çeşitli siyasi, ideolojik, dini, etnik tercihlerden bağımsızdır. Tercihi ne olursa olsun, bu topraklarda varlığını sürdürmek isteyen herkesin dikkate alması, üzerinde durması gereken bir “olmazsa olmaz”dır.

......SÇ kabiliyeti üstünlüğü (veya yetmezliği) için şu basit tanım yapılabilir: Bir toplumun karşılaştığı sorunlar karşısında, rakip toplumlara göre, sürekli denilebilecek şekilde daha etkili çözümler bulabilmesi (ya da bulamaması) hali!

......İster işsizlik isterse gelir yetmezliği olarak adlandırılsın, soruna geleneksel “nasıl çözülür?” yaklaşımı yerine “soruna yol açan nedenler nelerdir?” biçiminde yaklaşıldığında, “o nedenlere yol açan nedenler nelerdir?” ilh bir zincir ortaya çıkmaktadır.

......Bir sorun çözme süreci, o soruna yol açan nedenler, o nedenlerin nedenleri..şeklinde daha da irdelendiğinde, her sorunun hem kök (root), hem de hayalet (phantom) olabildiği, kök ve hayalet sorunların birbiriyle ilişkili birer neden-sonuç ağacı oluşturduğu görüldü. Her bir kök sorun için tekrar ve tekrar “neden” sorusu sorulabilir ve yeterince sabırlı davranılırsa son noktalarda:

ya değiştirilmesi mümkün olamayacak doğal oluşumlara (örn. Türkiye’nin coğrafi konumu, iklim özellikleri, komşuları, tarihi gibi),

ya değiştirilmesi (çözülmesi), katlanılamaz ölçüde büyük kaynakları gerektirebilecek projelere,

ya da kültür değişimleri gibi ancak çok uzun zaman süreleri içinde ve de genellikle kendiliğinden olabilecek değişimlere varılacaktır.

Bu nedenle, bu tür kök neden analizinde “durulması gereken noktalar”a karar verilmeli, varılan köklerin, makul sayılabilecek çabalarla gerçekleştirilebilir noktalar olmasına özen gösterilmelidir.

......Hangi ikna ediciler bulunmalı ki, gelişmemizin yavaşlığı, sorun stokumuzun giderek artması ve sonunda genç T.C.'nin bir türlü istikrar bulamayışı SÇ kabiliyeti yetmezliği ile açıklanabilsin?

......Her yıl bir savaştaki kadar (yakl 10,000) kişinin ölümüne, 200,000 kişinin yaralanmasına ve $2 milyar maddi kayba neden olan trafik “kazaları”, toplumumuzun bireyleri ve kurumlarıyla, somut sorunlar karşısında dahi ne kadar çaresiz kaldığının iyi bir göstergesidir.

......Toplumumuzun yönetim kültüründe birkaç istisna (M.K. Atatürk, Nuri Demirağ, Kazım Taşkent, Hasan Ali Yücel gibi) hariç, “vizyon yoluyla yönetim” yaklaşımına sahip kişi sayısı çok azdır. Ünlü, zengin, girişimci, becerikli, güçlü çok sayıda insana sahip ülkemizde bugün dahi vizyonu bu yolda kullanan kişi / kurum sayısı yok denecek kadar azdır.

......Ekonomik olarak gelişmiş ülkelerde vizyon o denli yaygın bir kurumsal yönetim aracıdır ki, vizyonu net ifade edilmemiş kuruluş yoktur demek bile caizdir.

......SÇ kabiliyeti’nin, üzerinde esaslı olarak durulması gereken önemli bir toplum niteliği olduğunu göstermek için, Sorun Çözme Kabiliyeti’nin, derindeki varlık nedenimiz olan “türünün devamını sürdürme”nin temeli olduğu gerçeğinden hareket edilebilir.

......Osmanlı İmparatorluğu idaresinde yaşayan ve kendisinden sadece dogmaları ezberleyip otoritelere biat etmesi beklenen kullarından, cumhuriyet idaresinin yurttaşlığına geçirilen insanları ile, bu konulardaki önemli sorunlarını çoktan çözmüş toplumların İnsani Gelişme İndeksleri yoluyla yarışmaları adil sayılabilir mi? Söz konusu olan adalet değildir ki!

Mesele yarış koşullarının adil olup olmayışı değil, yarışın bizzat kendisidir. Sürekli olarak durumundan, kendisine haksızlıklar yapıldığından –vırvır ve mırmır düzeyinde- yakınan mazlum ve mağdurların haklarının teslim edileceği bir mahkeme karşısında değiliz.

...... Sorunların köklerinde yatan ortak sorunlara varabilecek kavramlar kullanılmadıkça, sorunların çözülmesi bir yana yeni sorunların üremesi kaçınılmazdır.

......Bu değişimin kendiliğinden olmayacağı bellidir. O halde, sorunları anlamak, çözüm önerileri üretmek ve bunları uygulamak durumunda olanların bu yeni kavramı kullanmaları gerekiyor. Bu süreç ise ancak SÇ kabiliyeti kavramının toplum gündemine girmesi ile başlayabilir.

......SÇ kabiliyeti yetmezliği, birçok ölçüt açısından da bir numara olmaya değerdir. Kronik sorunlarımızın hepsinin ortak elementi SÇ kabiliyeti yetmezliğidir.

......SÇ kabiliyeti kavramının aydın kesim dağarcığına girememiş olmasının ikinci ve belki yukarıda açıklanandan daha da önemli bir nedeni, bu kavramın bir sebep değil ancak bir sonuç olabileceği (sanısı) ile ilgilidir.

Nitekim, kavram üzerinde yapılan tartışmalarda bu itiraz dile getirilenlerden birisidir: SÇ kabiliyeti yetmezliği, bir bileşik madde gibidir; yani aslında sonuçtur. Ama öyle elementler bir araya gelmişlerdir ki ortaya çıkan bileşik madde zehirli ve kendi kendini besleyerek sürdüren bir karakterdedir. Aynı benzetme, SÇ kabiliyeti yeterliği için de geçeridir. Belirli elementler bir araya gelerek, bu defa topluma sürekli yarar üreten bir bileşik madde ortaya çıkarırlar.

......Bir toplumun herhangi bir açıdan istismar edilebilmesi için "istismara açık alan" adı verilebilecek ve o toplumun sorunlu ve de sorunlarını çözemediği alanlar'ın bulunması gerekir

......Yani her nerede bir SÇ kabiliyeti yetmezliği varsa orada muhakkak bir istismar edilmeye açık alan var demektir.

......Türkiye gerek coğrafi konumu, gerek doğal kaynakları ve gerekse enerji kaynaklarının yoğunlaştığı bir coğrafyaya yakın komşu oluşu ile doğal bir korunma konumundan uzak, her an herkesin üzerinde –en azından- kontrol sahibi olmak isteyebileceği bir ülkedir. Ayrıca, Hristiyanlığın beşiği oluşu da buna ek arzular yaratabilir. Bu doğal konum, bu topraklarda yaşayan toplumumuzun, daha güvenli topraklarda yaşayan toplumlara –ki onlara doğal rakipler denilebilir- göre daha yüksek SÇ kabiliyeti ‘ne sahip olmalarını zorunlu kılmaktadır.

......Çözüm, öncelikle "istismara açık alanların SÇ kabiliyeti yetmezliği ile sıkı bağlantısını" fark etmek, o bağlantıyı iyice anlamaya çalışmak, sonrasında da refah sağlamak için istismar edilecek birilerini aramak değil, istismara açık alanlar yaratan SÇ kabiliyeti yetmezliğini gidermeye çalışmak olabilir.

......Uluslararası ilişkiler tarih boyunca “köşeye sıkıştır-kaynaklarını sömür” ilkesine göre yürüdü. Ekonomi “nedret”e dayandıkça bu değişmeyecek. Bunun, “dünya bize düşman” fobisiyle ilgisi yok. Fırsatını bulsa herkes –biz dahil- birbirine aynı şeyi yapar, yapıyor.

......Osmanlı İmparatorluğu kozları yetersiz olduğu ve olanları da iyi yönetemediği için yıkıldı.

......Rakip toplumlar, kendini (potansiyellerini) gerçekleştirmeyi bireysel vizyon edinmiş bireyler olma yolundadır. Bu bireyler kolayca kolektif akıllar oluşturarak, tek akıllardan daha akıllı olabiliyorlar. Toplumumuz ise -çoklukla- tebaa üyelerinden ibaret. Tebaa "tabi olunacak baş" peşinde olabiliyor ve onlar da doğal olarak kolektif (ortak) akıl ile baş edilebilecek düzeyde olamıyorlar. Askeri darbelerin bu denli pirim yapabilmiş olmasının önemli bir nedeni, birey sorumluluklarının tümünün tek adamlara terkedilmesi eğilimidir.

......Bunlardan daha önemlisi, iyi bir hukuk düzeni kurabilmenin birey olabilmeye, hak ve özgürlüklerine sahip olabilmek için bir baş yerine hukuk düzeni peşinde olabilmeye bağlı oluşudur.

......700 yıl süren imparatorluğun yarattığı insan tipi (tebaa üyesi), cumhuriyetle birlikte yerini her ne kadar yurttaş’a bırakmış görünse de, bu adlandırma değişikliğinin, yüzyıllarca süren devlet-tebaa ilişkisini, bütünüyle birey yurttaş’a dönüştürmesi beklenemezdi. Cumhuriyetin ilanıyla birlikte başlayıp bugünlere kadar gelen zayıf dönüşüm sürecinin yapabileceği ancak bu kadardır.

......Buna göre yurttaşlarımızın sorun çözme kabiliyetlerini geliştirebilecekleri görevleri son derece sınırlı olup, o görevlerin de çoğu sorunların bir başkasına havale-ihale edilmesinden ibarettir.

......Kurumlar için böylesine işlevsiz olan vizyon, bireyler ve toplumumuz için de benzer şekilde işlevsizdir. Cumhuriyetin 100ncü kuruluş yıldönümüne giderken, çeşitli sektörlerden sorulan vizyon önerilerinin sentezlenmeye çalışılması, vizyon’un bir lider (veya lider takımı) tarafından ortaya atılıp sonra da toplumla iletişim yoluyla onun desteğinin sağlanması ve böylece her bireyin o vizyonda kendine bir yer bulması basit anlamının dahi hiç anlaşılmadığını göstermektedir.

......Bunun bir sonucu olarak, toplumun SÇ kabiliyeti'ni geliştirme rolünü üstlenmesi beklenen kritik aydın kütlesi oluşamamıştır. Bu olgunun bir diğer sonucu, kritik kütleyi oluşturacak bağlaçların (günümüz terminolojisiyle ağ yapılanmalarının) güdük kalışı olmuştur. Ağ yapılanmalarının başlıca aracı olan "platformlar" (dergiler, iletişim grupları, dernek ve vakıflar, siyasi örgütlenmeler, uluslararası ilişkiler, ilerici baskı grupları gibi) bu nedenle ya oluşamamış ya da gelişememişlerdir.

......Günümüzde, "aydın" kategorisine giren insan sayımız cumhuriyetin ilk yıllarıyla karşılaştırılamayacak kadar geniştir. Yurt içi ve dışında önemli merkezlerde önemli konumlardaki insan sayımız, küçük Avrupa ülkelerinin nüfusuna yakındır. Fakat, açıklanan bu platformların güdük kalıp gelişemeyişi ve maruz kaldıkları koşullandırıcı eğitim nedenleriyle son derece zayıf işlevler yapabilir durumdan kurtulamamıştır.

......SÇ kabiliyeti yetmezliği de dahil, sorgulanamazlık kadar çok soruna girdi olabilen öğe sayısı azdır. Bireysel, kurumsal ve toplumsal yaşamların çalkantıları içinde varlığını ve türünü sürdürmeye çalışan insanın, duruma göre kararlar alabilmesini sağlayan başlıca yardımcısını (muhakeme, eleştirel düşünme) devre dışı bırakan sorgulanamazlık kavramına “tüm sorunların anası” denilmesi yanlış olmaz.

......Toplumu oluşturan bireylerin nitelik dokuları ile o toplumun gelişmesi arasında ve nitelik dokusunun bileşenlerinden zihinsel ve bilişsel yetenekler ile sanat arasında da bağlantı olduğuna göre, toplumsal gelişme ile de sanat arasında sıkı bir ilişki bulunmaktadır.

......Psikiyatr Doç.Dr.Erol GÖKA, "Türk'ün Göçebe Ruhu" kitabında hemen tüm sorunlarımızın kökeninde göçebeliğin izleri bulunduğu savunmakta ise de, kanıt sayılabilecek daha fazla argüman aranması gerekir. Ayrıca, çok kolaylıkla kısır SÇ kültürü ile göçebe kültürü birbirine karışmış / karıştırılmış olabilir.

......Bu kısır kültürün oluşumunda en önemli nedenlerden birisi, sık ve yaygınlıkla tekrarlanan SÇ tutumlarının giderek norm haline gelip, gerek o tutum sahiplerinin, gerekse toplumdaki diğer kişi ve kurumların daha sonraki tutumlarına norm oluşturması olgusudur. Zamanla, bu tutum normları o denli katılaşır ki, onları eleştirebilecek kimselerin karşılarına bir ezber ortamı dikilir. Bu kültür zaman içinde böyle oluşur ve onu değiştirmek isteyenleri norm dışı ilan ederek onlarla mücadele eder.

......Hemen tüm sosyal olgulardaki "sonucun dönerek neden haline gelişi" olgusu SÇ kültürünün (yetmezliğinin) oluşmasında ve de sürmesinde en önemli rolü oynuyor. SÇ kabiliyeti yetmezliğinin artık en önemli nedeni bizzat SÇ kabiliyeti yetmezliği haline gelmiştir.

......Bireylerde rastlanan, özgüven eksikliğinin beceriksizliğe, onun da dönerek ilave özgüven eksiğine yol açması gibi, toplumumuz da artık sorunlarını çözemeyeceğine, toplum üzerinde oyun oynayan büyük güçlerin zeka ve güçleriyle başa çıkılamayacağına, onları ancak yeni bir kurtarıcının çözebileceğine, onun da artık ortaya çıkmayacağına "inanmış"tır (“bizden adam olmaz” kanaatinin yerleşmesi!)

......Üzerinde en çok söz söylenip yazı yazılan bir konu olmasına karşın, rüşvetin nedenlerinin etkileşimlerini ve buna göre de her bir nedenin göreceli ağırlıklarını inceleyen –bildiğimiz- tek rapor (http://bit.ly/ZUdSJw) vardır.

......Critical thinking deyimindeki kritik sözcüğü ise köken itibariyle standartlara (kriterlere) göre yargılama anlamı taşımaktadır. Bu denli yaşamsal bir deyimin dilimizde anlaşılır biçimde karşılanmayışı sıradan sonuçlar doğurabilecek basit bir sorun değildir. Tüm gelişkin toplumlarda ana okullarından itibaren –ailelerin de yardımıyla- kazandırılmasına özel önem verilen bu becerinin, toplumumuzda adının bile önemsenmemesi, sonuçtaki kafa karışıklığının önemli bir nedeni değil midir?

......Sorgulanamazlık (ezber) doğurgandır ve yol açtığı olumsuzluklardan birkaçı şunlardır: (1) Eğitimdeki sorgulamadan, muhakeme etmeksizin bellemek (ezber) geleneği, (2) Örgütlenme tembelliği, (3) Sanatın çeşitli dallarından yararlanarak kendini ifade etme (çabası yoksunluğu), (4) Kritik düşünmenin gereksizliği (çünkü iradenin teslim edildiği güç(ler) birey adına gereğini ve iyisini düşünür, yapar), (5) Yaratıcılığın donması.

......Eğitim görevi üstlenenler sınıfı başta, eğitimle ilgilenen kesimler, ilk ortaya atıldığı 1994 yılından bu yana ezber (sorgulanamazlık) kavramını kavramakta çok zorlandı ve bugünlere, büyük bölümü henüz ezber ve belleme farkını kavrayamamış olarak geldi.

......Gerek bilim gerek ahlak gerekse estetik alanında her ne gelişmişlik değeri varsa bu iki ayrılmaz öğenin (akıl ve sezgi) birlikteliği ile ortaya çıkmıştır. Bu değerlerin bileşiminde sezginin mi aklın mı ağırlıklı olduğunu tartışmak tam bir abesle iştigaldir. Gelişkin toplumlara refah ve mutluluk yaratan akıl ve sezgi bizim için bölünmüşlük, donmuşluk ve hurafe üretiyor.

......Türkiye, -aklı ve sezgiyi birlikte kullanmayı becerememekle- içine düştüğü bu buz-hurafe çölünden kurtulabilirse varlığını sürdürebilir. Yoksa hiçbir dış düşmana ihtiyaç olmadan -atomun parçalanması gibi- kendini parçalayacaktır. Akıl ve sezgi insana -ve muhtemelen tüm varlıklara- hediye edilmiş birer özelliktir ve belki de ikisi aynı şeydir, kim bilir! (Burada buz, sezgiden yoksun akıl, hurafe ise akıldan yoksun sezgidir)

......Bu zihinsel katliama yüzyıllar boyunca maruz kalmış bir toplumda üremiş her düzey ve unvandaki "benimsetici" ile şimdi ne yapacağız? Toplumun hemen tüm kurumlarına egemen olmuş bu "benimseticilik" kültürünün bir "toplu yok olma" kültürü olduğunu idrak edip edememek; işte bütün mesele budur!

......Gelişmemiş toplumları tanımlamada kullanılan tariflerden birisi de "iyi tanımlanmamış sorunları çözmeye çalışarak kaynaklarını heba eden"dir.

......Çocuklarımızın korku ile büyümesi, erişkin hale geldiklerinde de –saklayarak- korkmalarına ve korkuyu bir yönetim aracı olarak kullanmalarına yol açmaktadır.

......Sağlam bir toplum yapısının yapı taşlarından birisi olan özgüven'in aşınması, cesaret aşınması ve korku üremesi ile benzer kök nedenlere sahiptir. Bu kök nedenleri önemli ölçüde artırdığına kuşku bulunmayan nedenlerden bir diğeri de, özellikle çocukluk ve gençlik yıllarındaki eğitimin ayrılmaz parçası olarak uygulanan gözetimli sınav sisteminin taşıdığı saklı içerik yoluyla kişiliklere işleyen "güvenilmezlik" duygusudur.

......Son derece üstün potansiyel yeteneklerle donanmış biçimde dünyaya gelen insanoğlunun bu yetenekleri kullanabilmesini sağlayabilecek olan özgüvenin, yok olduğu takdirde nasıl bir nitelik dokusu ortaya çıkacağı açıktır.

......Günümüz eğitiminde çocukların yetiştirilmesinde en etkili yöntemin, zengin öğrenme ortamı adı verilen ve kişinin kendi ihtiyaçlarını bizzat içinde yaşayarak kazandığı ortamlar olduğu neredeyse bir norm olmuştur. Türkiye’de ise kul-yurttaş geleneğinin bir gereği olarak, zengin öğrenme ortamı kavramının özünü oluşturan katlanılabilir risk alma kavramı bir yana, delikanlı sayılabilecek yaştaki çocukların çantalarını halâ anne ve babaları taşımakta, kar yağdığında okullar tatil edilmekte ve bu yollarla muhtaç kişilik oluşumu desteklenmektedir.

......SÇ kabiliyeti yetmezliği, toplumdaki kendi adaletini sağlama uygulamalarının başlıca nedenidir.

......Büyük kaynakları harekete geçirip, parlak kağıtlara bilindik ezberleri yazarak eğitime katkı adına bu kaynakları harcayan gönüllü kuruluşların SÇ araçları dağarcıklarında “kuşku” aracı bulunsaydı, “biz bu işi niye yapıyoruz?”, “eğitim sorunları nelerdir?” gibisinden sorular sormazlar mı idi?

......Türkiye’nin kozlarıyla ilgili sorunları var. Sıkıştırılabilmesinin nedeni, kozlarının yönetimiyle ilgili zafiyettir.

......Trafikteki ölümlü kazaların neredeyse tamamını önleyebilecek 3-5 adet bulanık mantık (fuzzy logic) kuralına uymaya yine bu mantık uyarınca "söz" verenlerin aralarında oluşturacakları bir ağ, yine bir bulanık mantık ürünü olacaktır. Yasalarla bir türlü önlenemeyen, ancak istatistiklerle oynanarak -kazadan sonra hastanede ölenler hariç tutularak- azaltılmış gibi görünen ölümlü kazalar ancak bu türlü önlenebilir.

......Kısır sorun çözme kültürü bileşenlerinin hemen hepsi, ama en önemli ölçüde tebaa kültürü, hukuk düzeninin kurulamamış olmasının nedeni olarak görünmektedir.

......Çoğu sosyal içerikli sorunda ilginç bir özellik, herhangi bir nedenle ortaya çıkan sonuç(lar)ın, hemen veya bir süre içinde dönerek kendini tekrar üreten ve/ya besleyen "neden" haline gelmesidir. Muhtemelen SÇ kabiliyeti de benzer bir pozitif geri-besleme olgularına sahiptir. Bu süreç iyi anlaşılırsa durdurmak / geri çevirmek mümkün olabilir.

......Nitekim, antropolog Joseph A. Tainter, toplumlardaki karmaşıklık yönetimi kabiliyeti ile -ki SÇ kabiliyeti denilebilir- toplumun varlığını sürdürebilmesi arasındaki ilişkileri göstermiştir.

......Belirli bir vizyonu (ideali, ülküsü, hayali) bulunmak, kişi / kurum / kesim / toplumları sorunlar karşısında daha dirençli yapabilen araçlardır. Fizikte jiroskop’un yalpalayabilen cisimleri düzgün tutmasına benzer biçimde vizyon da kişileri bütünlük içinde tutar. Vizyonsuz toplumlar her gün bir başka hayalin ardından sürüklenmeye mahkumdurlar.

......Çeşitli kurumlarımızda danışmanlara hazırlatılan vizyonların büyük çoğunluğunun arşivlerde durmasının nedeni, her işe yarar kavram gibi vizyon sözcüğünün de "ileri görüşlülük" olarak tercüme edilip, bir çeşit fal gibi algılanmasıdır. Kurumumuzun vizyonu ne olmalıdır şeklinde kurum mensuplarına yöneltilen sorulara verilecek cevaplarla vizyon oluşturan kurumlarımızın, vizyon kavramını anlamış kurumlarla rekabet etmesine imkan var mıdır?

......Buna göre önerilen, “toplumumuzun istismara açık alanlarının asgariye indirilmesi, yok edilemeyenlerin ise karşılıklı bağımlılıklarla dengelenmesi” bağlamında, toplumumuzun önemli bir bölümüne ilham verip harekete geçirebilecek bir ulusal vizyonun benimsenmesini sağlayabilecek liderlerin bu kavramı anlamasına çalışmaktır. Bu amaçla: Özel Üniversiteler'de ders; Üniversitelerde sorun çözme ile ilgili bir ders verilmesi. (1994-'97 arasında ODTÜ'deki Systems Thinking seçmeli dersleri benzeri olabilir.

......Diğer yandan, iş kavramının temel öğesi "ihtiyaçlar"dır. Her nerede bir "ihtiyaç" varsa orada otomatikman bir "iş" var demektir. Fakat, işlerin ancak birileri tarafından verilebileceği, kişinin kendi işini kurmasının ancak büyük sermaye sahiplerince yapılabileceği yanlış inancı nedeniyle gençler ihtiyaçları görmeye eğilimli değillerdir.

Bu nedenle de Hızlı Dönüşüm Kampı adı verilen seminerlere katılımlar, başladığı 2003 yılından bu yana daima sorunlu olagelmiş, fakat seminer sonralarında katılımcılar bu ön yargılarından büyük ölçüde kurtulmuşlardır.

......Innocentive adlı şirket üzerinden bir sorununu çözdürmek isteyen kurumlar, dünyanın çeşitli yerlerindeki 160,000 kişiden oluşan bir ağa erişebilmektedir. Türkiye'de –küçük ve/ya büyük ölçekte- bu girişimin bir benzeri tekrarlanabilir.

......Tüketim toplumlarında, hızlı ve yaygın iletişim imkanlarının da etkisiyle bazı fikirler -özellikle çocuk ve gençlere yönelik olanlar- inanılmaz bir hızla yayılıyor. Örneğin, soru sormanın etkili bir SÇ aracı olduğu fikri, bu türde bir yaygınlaşmaya konu olabilse, başta çocuk ve gençler olmak üzere, hem itaat-biat-sorgulanamazlık (ezber) şeytan üçgeninin sarsılmasına ve hem de sorunların kıskacında bir şey yapmadan bekleyen insanlara bir yol olabilir.

......Karmaşıklığı veya yönetemediğimiz bölümünden doğan sorunları yönetmek ya da sorun stokunun altında ezilmek; işte bütün mesele bu!

......Yüzyıllardır soluduğumuz sorun çözme kültürünün, ortalama kültürel dokumuza işlediği, oradan da genetik evrimimizi etkiler duruma geldiği görünüyor.

......Kılçık Diyagramları, göze hitap etmesi dolayısıyla özellikle orta eğitim düzeyindeki kişilere yani sokaktaki insana daha uygundur. Bu nedenle de Japon işçisinin hemen tamamına bu metot öğretilmiştir.

......Kesinliğin çıkmazına saplanmış, her kesin kuralın işlemeyeceği sınırları keşfedip o bölgeleri istismar etmekte uzmanlaşmış bir toplumun etik başta olmak üzere bulanık mantığın süreklilik gerçekliğine dönmesi zordur, ama bir başka yol da yok gibidir.

......Kuralsızlığı seçenler bir çekim alanı yaratıyorlar ve bu alan yeni kuralsızları İstanbul’a çekiyor. Bir belediye başkanının en hayırlı (ve riskli) vaadi, “ben bu kenti kurallı yaşanan kent haline getireceğim” olmalıdır.

......Yaşam içindeki çeşitli "öğrenme bağlamları"na yüzlerce örnek üretilebilir. Kendi yaşamımızın ya da başkalarının yaşamlarının her anını dolduran olumlu ya da olumsuz her olay aslında birer öğrenme fırsatıdır. Bu fırsatları kullanabilenler yaşamın olası tehditleri ve fırsatları karşısında daha hazırlıklıdır. Olaylara böyle bakılır ve yaşamın neredeyse bütünüyle "öğrenmek"den ibaret olduğu somut biçimde gösterilebilirse, "okul yoluyla öğretme"ye dayalı eğitim yerine, "okul ve okul dışı ortamlarda öğrenme" yoluyla eğitimin ne büyük bir imkânlar kapısını açabileceği ortaya çıkacaktır.

......"Eğitim şart" deyimi ile kastedilen de, karada-havada-denizde her türlü sorunun ancak ve yalnız "öğretme" yoluyla çözülebileceğidir. Halbuki bu kadar çok şeyi kimse kimseye öğretemez. Ayrıca kimseye de isteğinin dışında bir şeyler öğretilemez. Eğer öğretilme yoluyla bir şeylerin yapıldığı sanılıyorsa o sadece korkudan dolayı yapılıyordur.

......Nitekim öğrenciler dünya ekseninin niçin eğik olduğunu, üçgen iç açıları toplamının niçin 180 derece olamayacağını, sıfırla bölmenin niçin olamayacağını, ikinci dereceden bir eğrinin türevinin ne demek olup ne işlere yaradığını merak ettikleri için değil sınav korkusundan "öğrenmiş gibi" yapmaktadırlar. İnanmayanlar çocuklarına sorup en küçük bir fikirleri olmadığını görebilirler.

......Toplumda sigara, alkol ve uyuşturucu bağımlılığından ürkenler bu endişelerinde haklıdırlar ama öğretilme bağımlılığı bunlardan daha da kötüdür.

......O halde, yaşamımızı başkalarının bize öğrettiği, öğretmeye razı olduğu, nelere ihtiyacımız olduğunu bizim adımıza tahmin ettiklerine bağımlı olarak değil, kendi özgür tercihlerimize göre yaşamak istiyorsak, adına "öğrenme devrimi" diyebileceğimiz bu paradigma dönüşümünü becerebilmeliyiz.

......Öğretilme bağımlısı toplumlar aslında yokturlar, onlar başkalarının esiridirler, başkaları istediği kadar ve istediği sürece yaşıyor "gibi" yaparlar.

......Çağdaş toplumlar, sorunları bulunmayan değil onları çözebilen toplumlardır. Toplumumuz da çağdaş olma arzusundaysa onları çözmek, çözmek için anlamak, anlamak için anladığını sanmaktan vazgeçmek ve bunun için de onları anlayabilmek için bir metotlar dizisi (adına bilim diyemesek de) geliştirmek zorundayız.

......Bir toplumun, kendisi ve rakiplerinin dolaylı ilişkilerini (koz) belirli “amaç fonksiyon”larını gerçekleştirmek üzere her an kullanabilir konumda bulunması, ordularından bile daha etkili caydırıcılık sağlayabilecek bir araç olabilir. Kısacası bu bir kozlar savaşıdır.

......Bu kimyanın (sorun kimyası) bir kuralı, sorunların -ister kök ister hayalet olsun-, devamlı olarak kendi aralarında yeni bileşikler yaparak tepkimeye giren element ve bileşiklere benzemeyen yeni sorun bileşikleri yarattığıdır. Çünkü her sorun, hangi kök(ler)den ürerse üresin, çevresindeki tüm sorunlarla yeni sorun bileşikleri yapmak eğilimindedir.

......Bir gözlemim, bu kuruluşların neredeyse tamamı denilebilecek bir çoğunluğunun -en azından deklare edilmiş, yazılı- misyon, vizyon ve değerlerinin bulunmadığıdır. İşte vizyon sevdası içindeki vizyonsuzluk böylece ortaya çıkmıştır.

......Bu koşullandırıcı –dolayısıyla da ezbere bellemeye, yani sorgulanamazlığa dayalı- eğitim, bugün en yüksek akademik düzeylere gelmiş olanlarının da büyük çoğunluğu dahil, aydın kesiminin, “koşullandırıcı eğitim anlayışı”nı sorgulamamasına yol açmıştır.

......Yani bir anlamda ülke bütünlüğünü sağlayan ideoloji, zamanı geldiğinde gereken rota düzenlemelerini yapması beklenen aydın kesimin de sorgulama kapasitelerini erozyona uğratmıştır.

......Soru sormasını bilmeyen, kendi doğrularını başkalarına ezberletmekten başka ideali olmayan ünvanlı unvansız insanlar, bilmiş tavırlarla saatlerce tartışırlar,

......İçerik tasarımcıları, eğitim politikacıları şu noktaya dikkat etmelidirler: Çocuk ve gençlere bir şeyler öğretmekten vazgeçip, onların öğrenme ihtiyaçlarını kendilerinin giderebilecekleri öğrenme ortamlarını oluştursunlar.

......Toplum yaşamımızı şekillendiren değer ölçüleri içinde yer alan birkaç virüsü tanıtmak istiyorum. Sıra en masum görünüşlü, fakat en öldürücü olanında: No 1: “Başkası yapmasın, ben de yapmam!” Antidotu ise “sen yapabilirsin, ama ben yapmıyorum”dur.

......Ezber (sorgulanamazlık) zihinsel soykırım demektir. Bir toplumu tankla topla yıkamayabilirsiniz. Ama uzun vadede en etkin silah, o toplumun bireylerinin düşünme yetilerini zayıflatmaktır. Kendisine belletilenleri, tek ve değişmez doğrular olarak benimsemeye koşullandırılan çocuklardan ne vatandaş, ne bilim adamı, ne politikacı ne de bir başka şey olur. Nitekim olmuyor da.

......Hatalarından öğrenemeyen iş adamı başarısız olurken, öğrenebilenler başarılı olabiliyor; yanlışlarından öğrenebilen sporcu, öğrenci, siyasetçi ve bunlara ait kurumlar başarılı oluyorlar. Bütün bunlar yeni değil, milyonlarca yıldır tekrarlanan süreçler; o kadar ki, çok yaygın olduğu için dikkatimizi çekmeyen olgular gibi.

......Görülüyor ki "öğrenme" tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar öne çıkıyor. Düne kadar pek farkında olunmayan bu olgu artık bir yaşam sürdürme aracı haline gelmeye başladı.

......Artık iş arayanlar diplomalarını göstererek değil öğrenebilirlik yeteneklerini kanıtlayarak iş bulabilecekler.

......Okulsuz toplum kavramı üzerine ilk yazılan kitapların (Ivan Illich, 1971) üzerinden yaklaşık 40 yıl geçti. Zorunlu eğitimin insanları robotlaştırdığı savı çok sayıda düşünür, yazar, eğitimci tarafından dile getirildi.

......Karatahta, tebeşir ve öğretmen 300 yıl kadar önce ilk defa Prusya İmparatorluğunda kullanıldığından bu yana, B.F. Skinner’in hayvan deneylerinden yararlanan günümüz eğitimi özünde bir değişiklik geçirmedi. Sadece, öğrencilere “Öğrenci Merkezli Eğitim” adı altında, “öğretilenler üzerinde soru sorma” imkanı tanındı; o da, öğretilenlerin daha iyi bellenip ezberlenmesi amacıyla.

......Diğer yandan son on yılda, İngiltere ve A.B.D.’de misyonu şu şekilde dile getirilen bir hareket başladı: “her öğrenicinin yetenek ve tutkularını harekete geçirecek, mükemmeliyet ve başarma amaçlı öğrenme!”

......Bu ifadeden de görüldüğü gibi öğrenme devriminin hareket noktası tamamen farklıdır ve zorunlu eğitimin temel argümanı olan “egemen ideoloji(ler)in benimsetilmesi” olmayıp, kişinin dünyaya beraber getirdiği öğrenebilirlik yeteneğinin harekete geçirilmesine dayanmaktadır.

......Her Allahın günü, her işi getirip getirip eğitime bağlayan okul idarecilerine, öğretmenlere ve anne-babalara ikinci sorum şu: Dünyada iyi eğitim yapan köklü okullar var. Buralarda yetiştirilen (eğtilen ya da eğilen demiyorum, çünkü oralarda insanlar dücere (dik durmakdücere) ilkesine göre yetiştiriliyor, öğrencilere öncelikli olarak onurlu insanlar olmaları örnekleniyor. Onurlu ve ayakları üzerinde durabilen çocukların diğer bilgileri de yetkinlikle edinecekleri varsayılıyor ve gerçekten de öyle oluyor. Bu amaçla da sınavlarda Onur Sistemi denilen, gözetmen bulundurulmadan yapılan sınavlar uygulanıyor

(http://tinaztitiz.com/3646/gozetimli-sinav/).

......"Öğretme"ye dayalı zorunlu eğitim nerede-ne zaman başladı? 1717 yılında ilk defa Prusya'da başlayan, öğretmen-karatahta-tebeşir formatlı zorunlu eğitim, aradan geçen yaklaşık 300 yıla karşın bugün de devam ediyor.

......Özgür düşünceli bireylerin ortaya çıkabilmesi karşısındaki en büyük engel, bireylerin ilgi alanlarının, onların öğrenebilme profillerinin, yaşadıkları çevrelerin imkan ve imkansızlıklarının ne olduğuna aldırmadan, yaşamlarının çeşitli alanlarındaki ihtiyaçlarına karşılık gelen öğrenme ihtiyaçlarını belirlemeye kendini yetkili sayan "öğretme" paradigmasıdır. Artık yeni bir kavram var: "Zengin Öğrenme Ortamı"

......Tanım olarak Zengin Öğrenme Ortamı, bir grup öğrencinin sahip oldukları birbirinden farklı ilgi alanları açısından onların ilgilerini çekici ve de o kişilerin konfor alanlarını (comfort zones) genişletmelerine yardımcı olabilecek imkanlar içeren ortamlardır.

......Tanrı'nın kendisine verdiği en etkili yaşam sürdürme aracı olan "öğrenme" yeteneğini, "öğretme illeti" nedeniyle okulda kaybetmek; daima başkalarının öğretmesini bekler hale -bir çeşit engellilik durumu- gelmek ne acı.

......Ama her gün öykündüğümüz çağdaş ülke insanları ancak böyle yetişebilmektedir. Kendi başlarına seyahat eden, dağlara çıkan, yaşamın çeşitli yüzlerine ellerini sürebilen, bazen ayağı sürçüp eli yanan ama ayakta kalmayı başarabilen insanlardan oluşan bir toplum, milyarda bir risklerden* uzak kalmayı yeğleyen bilmiş tavırlı insanlarla gerçekleştirilemez. (*) Bir TV programında, aldığı kandan HIV virüsü kapan öğrenciye bir diğer velinin tepkisi: Milyarda bir risk olsa seninle çocuğumu yan yana oturtmam!

......Bir yabancı şöyle dedi: «Normal olarak biz sizin anlayabileceğiniz düzeyde yazar ve konuşuruz. Çıkarlarımızın tehlikeye düşeceğini sezdiğimiz ise öyle bir dille konuşuruz ve yazarız ki siz anlamaz, fakat anlamadığınızı da anlamaz ya da belli etmezsiniz. İşte bizim size karşı en üstün yanımız dilimizdir.»

......Uluslararası alanda çıkarlarımızı savunurken, Türkçe dilini kullanıp, bu dile daha hakim profesyonellerden yardım almayı akıl edemeyenleri - ve bunu akıl ettiremeyenleri- gördükçe nasıl bir zafiyet içinde olduğumuz daha iyi anlaşılıyor.

......Özellikle Anglosakson dillerini konuşan toplumların zenginliklerinin kaynağı, sahip oldukları teknolojileri içeren ürünlerin sahip olmayanlara satılmasındır. Bunun için çatpat düzeyinde yazıp konuşan halk yığınları ile, biraz ileri çatpat düzeyli yazıp konuşan elite ihtiyaç vardır. Onlar teknoloji üret(e)meyecekleri için sadece kullanma kılavuzları, proforma faturalar vb. belgeleri anlayacak düzeyde yabancı dil bilmeleri yeterlidir.

......İngilizceyi iyi öğrenemeyip bunun acısını Türkçe'yi yozlaştırarak çıkaran insanlarımızın önüne iyi bir ikinci -mümkünse üçüncü- dil "öğrenme teknolojisi"nin konulabilmesi, hem Türkçe hem de yabancı dille "kendini ifade etme"de bir eşiğin aşılmasını sağlayacaktır.

......Bilim, en vahşi kabile insanlarının bile sorunlarını çözmede yardımcı oluyorken, acaba niçin toplumumuzda sadece makale yazıp para kazanmaya, ya da unvan şişirmeye yarıyor, niçin yüzlerce sorunumuzun çözüm yolunu bulmada kullanılmıyor?

......Eğitim ve de bilim, insanlarımızın somut ihtiyaçlarının giderilmesinde bir katkı yapabilecek içerikte anlaşılıp kullanılmıyor. Bu içerik zafiyetini giderebilecek olan "elit" (seçkin) kesimin büyük çoğunluğu da -maalesef- bu hastalıktan mustariptir. Soru sormaya devam edilirse sıradaki şudur: Peki, eğitim ve bilim, toplum yaşamımızdaki çeşitli ölçekteki sorunların çözümüne niçin somut bir katkı sağlayamıyor?

......Bunun olası yanıtı ise, geleneksel sorun çözme kültürümüzün yerleşik araçlarında, bu yerleşik araçlara olan bağımlılığımızda yatıyor olabilir. Yabancı dil eğitimindeki olağanüstü başarısızlığın nedeni buna göre bu "işe yaramazlık"ta yatıyor.

......İngilizce öğretim yapan bir kolejin İngilizce öğretmenlerine sorulan "niçin İngilizce öğretiyorsunuz?" ve öğrencilere sorulan "niçin İngilizce öğreniyorsunuz?" sorusuna verilen yanıtlar, net ve somut yarar(lar)ın neler olabileceğinin hiç düşünülmediğini göstermektedir. (bkz. "Yabancı dil", sah 303, Ezbersiz Eğitim için Yol Haritası, 3.basım, PEGEM Yayınevi, Ankara veya http://tinaztitiz.com/profesyonel-hizmetler/yayinlar/ ).

......Peki sorun çözmeye yaramıyorsa bu denli yabancı dil merakı nedendir? Bu yalnızca eğitim sistemimizin değil, seçkinlerimizin, ailelerin, tüm toplum kurumlarının, bu soruyu sormayan herkesin ortak ayıbıdır.

......Özelde yabancı dilin, genelde eğitimin ve bilimin birer sorun çözme aracı olamayışları, onların ancak süs, övünme aracı, yüzeysel farklılıklar yaratma gibi amaçlarla kullanımına yol açmıştır.

......Ailesi içinde "merak" duygusu çeşitli -masum- yollarla köreltilip, okulun bilgi pompalayıcı eleyici mekaniğine terk edilen çocuklarımız için yapılabilecek şeyler ne yazık ki çok azdır.

......Yabancı dil öğreniminin temeli, Türkçe'nin (ana dilinin) bu yüksek hakimiyet düzeyinde kullanılması; daha ileri sınıflarda (orta, lise) ise, Türkçe dili içinde mevcut diğer kökenli (Arapça, Farsça, Yunanca, Latince gibi) sözcüklerin Türkçe'de ne anlama geldiğinin farkına vardırılmasıdır.

......Yabancı dil konusunda normal olarak henüz pek bir hedefi olmayan çocuklara yabancı dilin kalıpları, grameri, okunuş incelikleri gibi saçmalıkları öğretmeye çalışmak yerine, yabancı ve kimi Türkçe sözcüklerin yapılarındaki az sayıda ön ve art ekleri vererek, bunlardan ne çok sözcük üretilebileceğini göstermek onlar için heyecan verici olmaktadır ( bkz. Ezbersiz Eğitim için Yol Haritası sah. 322)

......Okul kurumunun yabancı dil konusunda vermesi beklenen, anlamını tam bilmediği, ne işine yarayacağı konusunda net olmadığı "sesler çıkarmayı öğretmek" değildir. Bir ana okulundaki 3-5 yaşındaki çocukların 1'den 10'a kadar yabancı dilde saymaları ya da basit gündelik konuşmalara alıştırılmaları bir papağanın sayı saymasından farklı mıdır?

......Dilimizdeki küfürler genelde ya cinsel içeriklidir ya da hayvan benzetmesi biçimindedir. Bu ikisi de anlaşılabilir gibi değildir. Başka dillerde örneğin "hayvan herif" sözünün nasıl söylendiğini birçok yabancıya sordum. Hepsinin ortak yanıtı bilmedikleri, ama bunu ne amaçla merak ettiğim, bununla hangi hayvana hakaret etmek istediğimdi.

......Milletvekilleri için "ya ticaret ya siyaset" kuralı yerine "çıkar çelişkisi içine girmeden iş yapma" ilkesi çıkar yoldur.......Toplumsal kavram dağarcığımızda "çıkar çelişkisi" kavramının bulunmayışının yol açtığı ve iki ünlü siyasetçiyi komik deyimler icat etmeye iten acınası durum işin traji-komik yanıdır.

......Kavram dağarcığımızın sınırlı oluşu, toplumumuzun sorun çözme kabiliyetini sınırlayan nedenlerin en başlarında yer alıyor. Bir toplum kavram dağarcığının belirlediği düzeyde refah ve mutluluğa layıktır.

......Karşılaştığı sorunlar, dağarcık düzeyini aşıyorsa ya görmezden gelinir ya da böyle komik durumlara düşülür, ama sonunda yok olunur gidilir.

......Küme zekası (swarm intelligence) (http://bit.ly/H8oqT6) basketboldan başka bir işe de yarar mı? Evet yarar, hem de çok. Bireysel özgürlüğüne, zihinsel bekaretine düşkün insanların bir araya gelip bir liderden talimat almalarını beklemek gerçekçi değildir. O insanlar lidere saygı duyabilirler, ama yapılması gerekenlerin başkalarınca dikte edilmesinden hoşlanmazlar.

General Patton'un bir sözü şöyle: "İnsanlara ne yapacağını söyleyin, nasıl yapılacağını kendilerine bırakın!". Bu durumda bir dış göz tek tek bireylere bakarsa -asker deyimiyle- başıbozuk gibi görünebilirler. Ama tümüne bakıldığı zaman bir "Brownian motion" içinde bir vizyon doğrultusunda hareket ettikleri anlaşılır. Hatta bu türlü bir "Gevşek Bağlantılı Birliktelik", talimat ile idare edilene nazaran daha da etkilidir. Çünkü gevşek bağlantılı birlikteliğin dış etkilerle bozulması çok güç iken, diğeri yine talimat yoluyla işlevsiz kılınabilir.

......J.F.Kennedy'nin şu ünlü sözü özellikle son madde için bir açıklama niteliğindedir: "Her başkana yüzlerce parlak görünüşlü öneri getirilir. İyi başkan, bunlar içinden işe yarayanları seçebilendir."

......İster "dış mihrakların emelleri", ister "kutsal saydığımız öğretilerden uzaklaşılmışlık", isterse başka bir nedenle olsun ortada bir "gerçek adayı" var: Sorunlarımızdan -başka toplumlara göre- daha çok zarar görüyoruz (http://tinaztitiz.com/3152/hastatoplum-2/).

......Haklarında çözüm geliştirilmiş sorunların çoğu için ortam koşulları ya kısmen ya da bütünüyle göz ardı edilirler. Bütün bu koşulların dikkate alınmasına imkan verebilecek Sorun Çözme Araçları, siyasi kurumlarımızın dağarcıklarında mevcut değildir. Bu nedenle de sorun çözümleri için öneri ve vaatleri, teknik adıyla sub-optimization, düz Türkçesiyle de dikensiz gül bahçesi ortamı denilebilecek koşullara göredir.

......Her çözülemeyen sorun çevresinde, çeşitli iç ve dış niyet sahiplerince sömürülerek kendi lehlerine ve Türkiye aleyhine kullanılabilecek alanlar oluşmaktadır.

......Vizyonu her ne olursa olsun siyasi partiler başta olmak üzere Türkiye sorunları üzerine tezler, vaatler geliştiren her kurumun öncelikli hedefi, ele aldığı sorunları çevreleyen ortamları oluşturan bileşenleri irdelemek ve bu yolla o sorunların çevresindeki sömürüye açık alanları daraltmak olmalıdır.

......Toplumumuzun Sorun Çözme Kabiliyeti'ni artırmak ve Türkiye'yi yönetilebilir kılmak, siyasi partilerin vaat etmeleri gereken en gerçekçi iki hedef olmalıdır.